Berichten

Kamp Amersfoort zoekt foto’s oud-gevangenen uit Grou en Akkrum

Nationaal Museum Kamp Amersfoort zoekt foto’s! Portretten of groepsfoto’s van de meer dan 35.000 mensen –  mannen, vrouwen, jongens en meisjes – die tussen 1941 en 1945 in het kamp gevangenen waren van de Duitsers. Gevangenen kwamen uit alle windstreken, waaronder Grou, Akrrum en omgeving.

Door: Jeroen Hendriks*

Geef gevangenen een gezicht, heet het project. Het doel is om met de verzamelde foto’s een fotomonument te realiseren in het nieuwe herinneringscentrum van Kamp Amersfoort, als eerbetoon.

Want ondanks de prachtige omgeving met bos en heide was Kamp Amersfoort een verschrikkelijke plek. Of misschien wel dankzij dat afgelegen natuurschoon konden de nazi’s er tussen 1941 en 1945 vrijwel ongestoord hun gang gaan. Ruim 35.000 mensen werden er onder erbarmelijke omstandigheden vastgehouden en zij moesten dagelijks knokken voor hun leven.

Beeld van Kamp Amersfoort ten tijde van de Tweede Wereld Oorlog. Foto: Archief KA.

Geestelijken, communisten, werkweigeraars, Joden, zwarthandelaren, gijzelaars die domweg waren opgepakt wegens vergelding voor verzetsdaden, plegers van die verzetsdaden. Iedereen die de Duitsers onwelgevallig was kon achter het hoge prikkeldraad van het Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort (PDA), zoals het kamp officieel heette, verdwijnen. Sommigen haalden er de bevrijding op 19 april 1945, maar menigeen liet er het leven of werd op transport gezet naar een van de andere Duitse kampen.

Kamp Amersfoort anno 2019 Foto: Archief Kamp Amersfoort.

,,Wij van Kamp Amersfoort willen hen weer mens maken. Een naam geven. En een gezicht”, vertelt projectleider Remco Reiding. ,,Om te laten zien met hoeveel ze waren, om te laten zien hoe verschillend ze waren, om te laten zien dat ze allemaal een uniek mens waren en geen willekeurig nummer in de kampadministratie”.

,,De gevangenen zijn in dit kamp door de bezetter ontmenselijkt”, zegt Reiding. ,,Hun kleding en bezittingen werden afgenomen. Gevangenen raakten hun naam kwijt en werden een nummer. Levende geraamten door honger en ziekte, in vodden in de massa. We hechten er dan ook heel veel waarde aan om hen een gezicht te geven, om hen zichtbaar te maken op de plek waar zij zoveel leed hebben moeten doorstaan. Want voor ons zijn de gevangenen geen nummer, maar is elk van hen een waardevol mens van vlees en bloed.”

De gevangenen van Kamp Amersfoort kwamen uit elke stad en dorp. Zo ook uit Grou en omstreken. Een van de gevangen die hier terecht kwam was toenmalig burgemeester Jonkheer Paul Marinus Van Baerdt van de toenmalige gemeente Utingeradeel. Van hem is bekend dat hij in Kamp Amersfoort gevangen heeft gezeten. Hij werd 5 mei 1944 in het gemeentehuis te Akkrum gearresteerd.

Oorlogsmonument Grou. Foto: Press4All

Op het oorlogsmonument in Grou prijken tien namen van slachtoffers die omgekomen zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog en soms afgevoerd zijn naar Kamp Amersfoort.

Twee van hen waren boekhouder Jan Bokma (geboren 11-3-1924, Grou) en politieman Tjeerd Visser (19-3-1910, Ballum). Ze werden opgepakt en zijn in Kamp Amersfoort beland.

In het archief van het kamp zitten verder de namen van oud-gevangenen S. Bangma (23-8-1919, Grou) wonend in Groningen, Gauke Hoogeveen (1-11-1912, Utingeradeel) en Cornelis Tol (24-10-1921, IJmuiden) beide wonend in Akkrum.

Ook de namen Sebele Jongendijk (9-7-1916, Akkrum) met onbekende woonplaats en Jan H. Niehof (24-3-1919, Akkrum) wonende te Assen zijn teruggevonden op lijsten en andere administratie van de Duitsers. 

Van hen is helaas weinig bekend bij Kamp Amersfoort en het zou geweldig zijn als mensen een foto en aanvullende informatie over hen zouden kunnen aanleveren, aldus Remco Reiding.

Met de uiteindelijk hopelijk uiteindelijk vele duizenden foto’s wordt een fotomonument opgericht in de vorm van een grote wand met afbeeldingen. Die wand wordt onderdeel van de nieuwe museale ruimte die in april 2020 wordt geopend. Een indringend eerbetoon aan de mensen die in Kamp Amersfoort kortere of langere tijd gevangen hebben gezeten.

Ingezonden foto’s worden na controle en bewerking ook gepubliceerd, dus het kan een paar dagen duren voor het beeld zichtbaar is. ,,Want het kan en mag niet zo zijn dat er door een ‘grappenmaker’ per ongeluk een foto van bijvoorbeeld een SS’er tussen komt te hangen”, aldus Reiding. Via deze website kunnen mensen ook een donatie te doen om het hele project en het fotomonument mogelijk te maken.

Willemien Meershoek, directeur van Kamp Amersfoort, verwacht veel van het bijzondere project. ,,Ik hoop dat iedereen dit project omarmt en nog één keer de zolder opkruipt of oude fotoalbums uit de kast trekt om ons te helpen de oud-gevangenen weer zichtbaar te maken. Voordat het te laat is.”

De foto’s kunnen worden aangeleverd op de speciale website www.geefgevangeneneengezicht.nl. Maar mailen naar info@kampamersfoort.nl mag ook.

* Jeroen Hendriks is journalist en vrijwilliger bij Kamp Amersfoort

Arrestatie burgemeester Van Baerdt van Sminia 5 mei precies 75 jaar geleden

Grou – Jaarlijks is er in april de bloemlegging bij het Van Sminia gedenkraam in de Doelhôftsjerke van Aldeboarn. Dit bijzondere gedenkraam is op 15 april 1948 door de zonen van burgemeester Van Baerdt van Sminia, Hobbe en Frans, onthuld ter nagedachtenis van hun vader. Jaarlijks worden op 4 mei de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog ook in Grou herdacht terwijl een dag later de bevrijding van Nederland op 5 mei 1945 gevierd wordt. Exact 75 jaar geleden op 5 mei 1944 werd de burgemeester van de toenmalige gemeente Utingeradeel in het gemeentehuis aan de Galemaleane te Akkrum gearresteerd. Naar nu blijkt is er van deze gebeurtenis een herdenkingsplaat gemaakt wat ook lange tijd in het gemeentehuis van Grou heeft gehangen.


Burgemeester Van Baerdt van Sminia

Jonkheer Paul Marinus Van Baerdt van Sminia was burgemeester van de toenmalige gemeente Utingeradeel. Tijdens de oorlogsjaren hielp hij neergestorte geallieerde piloten het land uit te komen. Hiervoor is hij postuum onderscheiden door de Canadese regering.

Toen de burgemeester begin 1944 de reservesleutel van de cel in het gemeentehuis beschikbaar stelde, zodat verzetsman Sjerp de Vries kon vluchten werd hij verraden en opgepakt door de bezetter.


Voormalig gemeentehuis van Utingeradeel in Akkrum.

Deze vond in het gemeentehuis belastende informatie die de burgemeester in verband bracht met de pilotensmokkel. Van Baerdt van Sminia werd in de Leeuwarder gevangenis opgesloten. Het lokaal verzet bood aan om hem te bevrijden maar de burgemeester sloeg dit aanbod af uit angst voor represailles die aan onschuldigen het leven zouden kosten. Van Baerdt van Sminia werd, na eerst naar Kamp Amersfoort overgebracht te zijn, op transport gesteld naar kamp Neuengamme in Duitsland. Daar heeft hij vlektyfus opgelopen en is met anderen op een treintransport gezet naar Lubeck. De trein is daar niet aangekomen. Hij heeft om onverklaarbare reden een bocht gemaakt. Nabij Sandbostel (daar was geen station) is de trein gestopt en is onder andere de burgemeester doodgeschoten. Dat bericht is door het Rode Kruis aan de weduwe overgebracht. In Sandbostel is hij in een massagraf begraven. Na de oorlog en na onderzoek van de stoffelijke resten is hij herbegraven in het familiegraf te Oudkerk.


Herdenkingsraam in de Doelhôftsjerke te Aldeboarn.

Het herdenkingsraam in glas en lood is te zien in de Doelhôftsjerke te Aldeboarn. Sinds 2006 is het een oorlogsmonument en als zodanig in 2011 geadopteerd door de beide Boarnster scholen. Er vindt jaarlijks een bloemlegging plaats door kinderen van groep acht van de beide scholen.

Herdenkingsplaat

Naast het raam is er ook een herdenkingsplaat die in het gemeentehuis in Akkrum hing. Die is na omzwervingen uiteindelijk in het Memorial Museum 40-45 van Gerrit Haagsma aan de Bordego in Aldeboarn terechtgekomen. Voorzitter Lykele van der Ven van de Aldheidskamer Aldeboarn weet hoe het daar is beland. “De Aldheidskamer heeft het werk in permanente bruikleen van het Historisch Centrum Leeuwarden (HCL) gekregen. Maar omdat er in de Aldheidskeamer geen ruimte was, wordt het na overleg met het HCL tentoongesteld in oorlogsmuseum Memorial van de heer Haagsma. Hij heeft een burgemeestershoek ingericht met een bureau met foto en documenten. Het schilderij is door Johan Groenestein als dank voor de opdracht van het raam, geschonken aan het toenmalig gemeentehuis in Akkrum. Na de gemeentelijke herindeling is het schilderij naar de kamer van de Boarnsterhim wethouder cultuur in Grou gegaan. Na de laatste herindeling zijn alle kunstobjecten van Boarnsterhim overgebracht naar het HCL in Leeuwarden. De herdenkingsplaat is op 15 april 2015 in permanente bruikleen aan  Aldeboarn  overgedragen. Het werk is aan ons overgedragen tijdens de jaarlijkse herdenking bij het raam.”

Herdenkingsplaat te zien in het Memorial Museum 40-45 in Aldeboarn.

Tekst en symboliek bij herdenkingsplaat:

‘IN DIT GEBOUW WERKTE VANAF 1 AUGUSTUS 1934

BURGEMEESTER JHR. MR. P.M. VAN BAERDT VAN SMINIA

TOT HIJ HIER OP 5 MEI 1944

DOOR DE BEZETTERS WERD GEARRESTEERD.’

Schilderij – herdenkingsplaat van Joh. Groenestein:

In de Doelhôfkerk van Aldeboarn is een gedenkraam ter nagedachtenis aan burgemeester Jhr.Mr.Paul Marinus van Baerdt van Sminia. Dit raam is ontworpen door Joh. Groenestein (1919-1971).  Als student aan de Rijksacademie voor Beeldende Kunst te Amsterdam, won hij met zijn ontwerp de prijsvraag die was uitgeschreven door de hoogleraren Van den Berg en Campendonk.  Als dank dat hij het raam heeft mogen ontwerpen, heeft hij een schilderij gemaakt waarin dezelfde thematiek als die van het raam naar voren komt . Op de uitnodiging voor de onthulling op 15 april 1948 staat  onderstaande tekst :

De hoofdfiguur symboliseert het Nederlandse verzet en ook de persoon van Jhr. Mr. P.M. van Baerdt van Sminia. De beide vogels, die door deze figuur worden bevrijd, vertegenwoordigen het bevrijde Nederlandse volk, evenzeer echter de door Jhr. Van Sminia bevrijde gevangene. De roofvogels symboliseren de bezetter, terreur uitoefende en wraak nemende op  Jhr. van Sminia. Bomen en vee op de achtergrond duiden het Friese Landschap aan en wekken herinneringen aan Jhr. Van Sminia’s belangstelling voor de veeteelt.

Hobbelweg A32 tussen Heerenveen en Leeuwarden komend weekend afgesloten

Grou – Rijkswaterstaat voert in de periode van vrijdagavond 5 april tot maandagochtend 8 april 2019 grootschalig onderhoud uit aan de snelweg A32 tussen Heerenveen en Leeuwarden. Tijdens deze werkzaamheden is de A32 tussen knooppunt Heerenveen en de aansluiting Wirdum (16) in de richting van Leeuwarden afgesloten voor het verkeer.

Op gele borden staan de omleidingsroutes voor het verkeer aangegeven. Weggebruikers dienen rekening te houden met een langere reistijd.

Afsluitingsperiodes snelweg A32

De snelweg A32 tussen knooppunt Heerenveen en de aansluiting Wirdum (16) in de richting van Leeuwarden is afgesloten voor het verkeer in de periode van vrijdagavond 5 april 22.00 uur tot en met maandagochtend 8 april 06.00 uur. Vanaf vrijdag 5 april 20.00 uur sluiten we de tussenliggende op- en afritten:

  • Akkrum (13)
  • Grou (14)
  • Sneek (15)
Gele signaleringsborden bij op- en afritten Grou staan al klaar. Foto: Press4All

Omleidingsroutes werkzaamheden A32

Gele borden geven ter plaatse informatie over de werkzaamheden en de omleidingsroutes. Bij ongunstige weersomstandigheden kunnen de werkzaamheden worden uitgesteld.

Onderhoudswerkzaamheden snelweg A32

De A32 tussen knooppunt Heerenveen en Leeuwarden bevat een groot aantal hobbels. Tussen knooppunt Heerenveen en Haskerdijken en tussen Grou en Wirdum wordt dit probleem opgelost door het asfalt te vervangen. Voor het tussenliggende wegvak (Haskerdijken – Grou) is herstel van de fundering van de weg nodig. Deze ingrijpende en kostbare maatregel staat gepland voor 2021–2022. Dit jaar wordt alleen het asfalt vervangen, zodat de periode tot het volgende grote onderhoud veilig kan worden overbrugd.

Duurzaamheid

Rijkswaterstaat streeft ernaar om het werk aan de weg op een zo duurzaam mogelijke manier uit te voeren. Zo werken we in samenwerking met marktpartijen aan de ontwikkeling van asfaltsoorten waarmee tijdens de productie en verwerking een reductie van de CO2-uitstoot kan worden bereikt.