Ook Grou had een luchtwachttoren tijdens de Koude Oorlog

Grou – Wie tegenwoordig ten zuiden van Station Grou Jirnsum langs de spoorlijn loopt, zal niet snel vermoeden dat hier ooit een luchtwachttoren stond. Op een ingekleurde foto uit 1968 van Henk Hosper is de toren echter goed te zien, rechts naast het witte stationsgebouw. Jarenlang vormde de hoge betonnen constructie een opvallend herkenningspunt in het landschap rond het station.

De toren stond aan de spoorzijde, ten zuiden van het station. Er liep vroeger een eigen toegangsweg naartoe, die aftakte van de weg tussen Grou en Irnsum. Het laatste stuk daarvan liep over een dijkje met lage boompjes en struiken. Oud-Grouster Henk Hosper weet het zich nog goed te herinneren. HIj woonde er dichtbij met zijn ouders op een boerderij die of de foto goed te zien is links van de oude rijksweg. “We hebben er tot 1987 gewoond, toen moesten we er weg omdat de A32 werd aangelegd”, aldus Henk Hosper. Nu is zowel van de boerderij als van de luchtmachttoren niets meer te vinden. Een deel van dat terrein is inmiddels door ProRail en NS gebruikt voor de aanleg van het nieuwe parkeerterrein aan de zuidwestkant van het station.

Fundament?

Volgens een kenner van de Koude Oorlog zou het fundament van de toren nog steeds op de oorspronkelijke plek liggen. Een bezoek ter plaatse leverde echter geen zichtbaar spoor meer op. Het is mogelijk dat het fundament inmiddels overgroeid is geraakt, of dat het terrein door de aanleg van het parkeerterrein en de jaren van begroeiing te veel is veranderd om nog iets te herkennen. Op basis van de oude foto en beschrijvingen is de vroegere locatie wel goed te reconstrueren, ook al is er nu niets meer te zien.

Uitkijkposten

De toren maakte deel uit van het Korps Luchtwachtdienst, kortweg het KLD. Deze dienst voor luchtwaarneming bestond in aanzet al voor de Tweede Wereldoorlog, maar werd vanaf het begin van de jaren vijftig opnieuw en grootschalig georganiseerd. Vanaf honderden uitkijkposten hielden vooral vrijwilligers het luchtruim in de gaten. De belangrijkste taak was het signaleren van laagvliegende vliegtuigen die door de radar van die tijd niet of onvoldoende werden waargenomen. Binnen de dienst werd de taak van de luchtwachters kort samengevat als kijken, luisteren en doorgeven.

Raatbouwsysteem

Niet overal werd een nieuwe toren gebouwd. Van de 276 luchtwachtposten die het KLD in Nederland liet inrichten, kwam ongeveer de helft op een bestaande hoge constructie. De andere helft bestond uit vrijstaande luchtwachttorens, vaak gebouwd volgens het zogenoemde raatbouwsysteem. In Friesland werd de luchtwacht onder meer georganiseerd vanuit bestaande hoge bouwwerken in Leeuwarden, Sneek en op de boswachterstoren in Appelscha. Daarnaast verrezen speciaal gebouwde torens, onder meer in Ried, Engelum, Minnertsga, Oosterlittens, Ypecolsga, Oudemirdum en Grou.

Vanaf de torens werden waarnemingen volgens een vaste procedure doorgegeven aan een centrale post. Voor Friesland was dat de bunker onder de Prinsentuin in Leeuwarden. Daar zaten de zogenoemde plotsters rond een plottafel om de bewegingen van vliegtuigen in kaart te brengen. Op basis van de meldingen konden zij het luchtbeeld samenstellen en kon de gevechtsleiding het overzicht houden.

Netwerk

De luchtwachttoren in Grou stond daarmee niet op zichzelf. Hij maakte deel uit van een landelijk netwerk dat juist in de jaren vijftig belangrijk werd gevonden vanwege de dreiging van een nieuwe oorlog. De Koude Oorlog draaide immers niet alleen om de angst voor een aanval met kernwapens. Ook een verrassingsaanval door vijandelijke vliegtuigen vormde een belangrijk onderdeel van de militaire dreiging.

In 1968 werd het Korps Luchtwachtdienst opgeheven. De Koude Oorlog was daarmee nog lang niet voorbij, maar de techniek had zich snel ontwikkeld. Radarinstallaties waren sterk verbeterd en vliegtuigen werden steeds sneller, waardoor het steeds moeilijker werd om laagvliegende toestellen met het blote oog en op gehoor te volgen. De luchtwaarneming door vrijwilligers verloor daardoor haar militaire betekenis.

Bunker Grou

De opheffing van het KLD betekende echter niet dat de Koude Oorlog voor Grou voorbij was. In het dorp was inmiddels een andere belangrijke voorziening voor de civiele verdediging gerealiseerd. Aan de Burstumerdyk werd in de jaren zestig een grote commandopost van de Bescherming Bevolking, de BB, gebouwd. De bunker werd in 1967 operationeel en bood ruimte aan verschillende commandoposten. Ook de provinciale commandopost van de BB was er ondergebracht.

De functie van deze bunker was wezenlijk anders dan die van de luchtwachttoren. Waar de luchtwachters vooral moesten waarschuwen voor vijandelijke vliegtuigen, was de bunker in Grou bedoeld om na een eventuele aanval het bestuur en de civiele hulpverlening in Friesland draaiende te houden. In het geval van een kernoorlog moest vanuit de commandopost de hulpverlening kunnen worden gecoördineerd en het bestuur kunnen blijven functioneren.

150 mensen veertien dagen

De keuze voor Grou was daarbij niet toevallig. De commandopost lag op voldoende afstand van Leeuwarden en de vliegbasis, maar was tegelijkertijd goed bereikbaar en centraal gelegen in de provincie. In de bunker konden ongeveer 150 mensen veertien dagen lang werken en verblijven, afgesloten van de buitenwereld. Daarmee vormde Grou tijdens de laatste decennia van de Koude Oorlog een belangrijk onderdeel van de civiele verdedigingsorganisatie in Friesland.

De twee voorzieningen vertellen daarmee ieder een ander verhaal over de Koude Oorlog in Grou. Eerst stond er aan het spoor een luchtwachttoren van waaruit vrijwilligers het luchtruim afspeurden. Later bood Grou onderdak aan een zwaar beveiligde commandopost die juist bedoeld was voor de periode nadat een aanval had plaatsgevonden. De luchtwachttoren keek als het ware naar de dreiging in de lucht, terwijl de bunker zich voorbereidde op de gevolgen ervan.

Na de opheffing van het KLD verloren de meeste luchtwachttorens hun oorspronkelijke functie. Veel exemplaren werden afgebroken, terwijl andere een nieuwe bestemming kregen of in particuliere handen terechtkwamen. Ook de toren van Grou bleef na 1968 nog geruime tijd bestaan. In particuliere handen hield de opvallende betonnen constructie het langer vol dan verschillende andere torens in de omgeving. Uiteindelijk verdween ook deze toren uit het landschap.

De commandopost in Grou bleef veel langer onderdeel van de Koude Oorlogsinfrastructuur. De BB werd in 1986 opgeheven, waarna de bunker zijn oorspronkelijke functie verloor. Daarmee verdwenen uiteindelijk beide tastbare onderdelen van de Koude Oorlog uit het dagelijkse straatbeeld van Grou.

Op de foto uit 1968 is nog goed te zien hoe prominent de toren destijds naast het stationsgebouw stond. Wie er nu loopt, ziet vooral bomen en struiken en niets dat nog aan de toren herinnert. Toch vertellen zowel de verdwenen luchtwachttoren als de nog bestaande bunker een bijzonder verhaal. Ze laten zien dat ook Grou tijdens de Koude Oorlog onderdeel was van een veel groter systeem van militaire waarschuwing, civiele bescherming en voorbereiding op een mogelijke oorlog.